Bệnh tôm

Dấu hiệu, nguyên nhân và cách kiểm tra ban đầu

Bệnh tôm có thể liên quan đến virus, vi khuẩn, vi bào tử trùng, ký sinh trùng hoặc điều kiện môi trường và quản lý ao. Các dấu hiệu như bỏ ăn, nổi đầu, đỏ thân hay mềm vỏ không đủ để xác định một bệnh cụ thể. Cần kiểm tra môi trường, diễn biến đàn tôm, lấy mẫu phù hợp và xét nghiệm khi cần trước khi quyết định biện pháp xử lý.

Tôm giảm ăn, đổi màu, bơi bất thường hoặc chết rải rác đều là tín hiệu cần được kiểm tra. Tuy nhiên, cùng một dấu hiệu có thể xuất hiện khi ao thiếu oxy, môi trường biến động, thức ăn không phù hợp hoặc tôm nhiễm tác nhân gây bệnh.

Vì vậy, nhận biết sớm không đồng nghĩa với chẩn đoán chính xác. Người nuôi cần quan sát toàn đàn, kiểm tra môi trường ao nuôi tôm, ghi lại diễn biến và lấy mẫu đúng cách thay vì vội vàng sử dụng thuốc hoặc hóa chất.

Bệnh tôm là gì?

Bệnh tôm là trạng thái sức khỏe bất thường làm ảnh hưởng đến hoạt động, sinh trưởng, cấu trúc mô hoặc khả năng sống của tôm. Nguyên nhân có thể là tác nhân truyền nhiễm, điều kiện môi trường, dinh dưỡng, độc chất hoặc nhiều yếu tố cùng tác động.

Cần phân biệt bốn khái niệm:

Khái niệm	Ý nghĩa	Ví dụ
Dấu hiệu	Biểu hiện có thể quan sát hoặc đo được	Tôm bỏ ăn, nổi đầu, mềm vỏ
Hội chứng	Nhóm dấu hiệu thường xuất hiện cùng nhau nhưng có thể do nhiều nguyên nhân	Hội chứng phân trắng, hội chứng chết sớm
Bệnh	Tình trạng có đặc điểm bệnh lý và nguyên nhân được xác định theo tiêu chí phù hợp	Bệnh đốm trắng, AHPND
Tác nhân	Yếu tố có khả năng gây bệnh	WSSV, vi khuẩn mang gen độc tố AHPND, EHP

Một con tôm đỏ thân chưa đủ để kết luận mắc bệnh do virus hoặc vi khuẩn. Tương tự, tôm nổi đầu có thể liên quan đến thiếu oxy nhưng cũng có thể xuất hiện khi tôm bị stress hoặc sức khỏe đã suy giảm.

Khi thấy tôm bất thường, cần làm gì trước?

Mục tiêu đầu tiên không phải là đặt tên bệnh mà là xác định mức độ khẩn cấp, hạn chế phát tán và thu thập đủ thông tin để tìm nguyên nhân.

Đánh giá mức độ khẩn cấp bệnh tôm

Cần liên hệ người có chuyên môn sớm khi xuất hiện một trong các tình huống:

• tôm chết tăng nhanh trong thời gian ngắn;
• nhiều tôm nổi đầu, bơi mặt nước hoặc tập trung sát bờ;
• lượng thức ăn giảm mạnh mà không giải thích được;
• dấu hiệu xuất hiện đồng thời ở nhiều ao;
• tôm chết sau biến động lớn về mưa, nhiệt độ, độ mặn hoặc chất lượng nước;
• nghi ngờ bệnh truyền nhiễm có khả năng lan sang ao khác.

Nếu tôm nổi đầu diện rộng, cần ưu tiên kiểm tra oxy và điều kiện ao theo hướng dẫn về tôm nổi đầu và các nguyên nhân liên quan.

Ghi lại diễn biến tại ao có bệnh tôm

Trước khi thay nước, dùng chế phẩm hoặc thực hiện biện pháp khác, nên ghi:

• ngày nuôi, loài và nguồn tôm giống;
• mô hình, diện tích, độ sâu và mật độ thả;
• lượng thức ăn trong những ngày gần nhất;
• thời điểm bắt đầu xuất hiện dấu hiệu;
• số tôm chết hoặc vị trí tôm tập trung;
• thời tiết, mưa, nhiệt độ và độ mặn;
• các biện pháp vừa thực hiện tại ao;
• thông số nước kèm thời điểm và phương pháp đo.

Nhật ký này giúp phân biệt sự cố môi trường với bệnh truyền nhiễm và hỗ trợ phòng xét nghiệm diễn giải kết quả.

Hạn chế nguy cơ phát tán

Khi chưa rõ nguyên nhân, không nên tự ý chuyển tôm, nước, bùn, dụng cụ hoặc động vật từ ao nghi bệnh sang ao khác. Dụng cụ dùng riêng cho từng khu vực và kiểm soát người, phương tiện ra vào là những bước an toàn sinh học cơ bản.

Việc xử lý nước, tôm chết hoặc vật liệu của ao nghi bệnh cần tuân theo hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền. Không xả nước chưa kiểm soát ra môi trường vì có thể làm phát tán tác nhân.

Những dấu hiệu tôm bệnh hoặc đang bị stress

Dấu hiệu chỉ giúp nhận diện bất thường và hình thành danh sách nguyên nhân cần kiểm tra. Không nên dùng một dấu hiệu đơn lẻ để xác định bệnh.

Tôm bỏ ăn hoặc giảm ăn

Tôm có thể giảm ăn khi chất lượng nước thay đổi, oxy thấp, thời tiết biến động, thức ăn không phù hợp, đang lột xác hoặc sức khỏe suy giảm.

Cần kiểm tra lượng thức ăn thừa, sàng ăn, đường ruột, gan tụy, hoạt động của đàn và thông số nước. Xem hướng dẫn riêng về tôm bỏ ăn: nguyên nhân và cách kiểm tra.

Tôm nổi đầu hoặc bơi sát mặt nước

Tôm nổi đầu thường đòi hỏi kiểm tra oxy hòa tan ngay, đặc biệt vào sáng sớm hoặc sau khi tảo biến động. Tuy nhiên, không nên dừng ở một phép đo duy nhất. Cần kiểm tra thêm nhiệt độ, pH, tảo, tải hữu cơ, hoạt động quạt nước và diễn biến chết.

Tôm đỏ thân hoặc đổi màu

Thân hoặc phụ bộ chuyển đỏ có thể liên quan đến stress, tổn thương, điều kiện môi trường hoặc nhiều tác nhân khác nhau. Màu sắc trong ảnh còn bị ảnh hưởng bởi ánh sáng, thiết bị chụp và thời điểm lấy tôm.

Vì vậy, bài về tôm đỏ thân phải được dùng như hướng dẫn chẩn đoán phân biệt, không phải công cụ kết luận bệnh qua hình ảnh.

Tôm mềm vỏ

Mềm vỏ có thể xuất hiện trong quá trình lột xác bình thường hoặc liên quan đến dinh dưỡng, khoáng, pH, độ kiềm, stress và tình trạng sức khỏe.

Cần xem thời điểm lột xác, tỷ lệ tôm bị ảnh hưởng, độ cứng của vỏ sau lột và dữ liệu môi trường. Đọc thêm hướng dẫn kiểm tra tôm mềm vỏ.

Tôm cong thân hoặc đục cơ

Cong thân, co cơ hoặc cơ chuyển đục có thể liên quan đến stress nhiệt độ, thiếu oxy, thao tác mạnh, biến động môi trường hoặc tác nhân truyền nhiễm. Cần kiểm tra diễn biến trước và sau khi chài, thời tiết, oxy cùng các dấu hiệu khác.

Đường ruột, phân và gan tụy bất thường

Ruột trống, ruột đứt đoạn, phân đổi màu hoặc gan tụy thay đổi có thể gặp trong nhiều tình trạng. Quan sát này cần được kết hợp với lượng ăn, môi trường, mô bệnh học hoặc xét nghiệm phù hợp.

Các nhóm nguyên nhân thường gặp

Virus gây bệnh tôm

Virus có thể gây bệnh ở tôm, nhưng biểu hiện bên ngoài không phải lúc nào cũng đặc hiệu. Bệnh đốm trắng liên quan đến white spot syndrome virus — WSSV — là một ví dụ quan trọng.

WOAH lưu ý việc xác định nhiễm WSSV cần dựa trên phương pháp chẩn đoán phù hợp; biểu hiện lâm sàng chỉ hỗ trợ nhận định ban đầu. Vì vậy, nhìn thấy đốm trắng trên vỏ chưa đủ để khẳng định WSSV.

Vi khuẩn

Một số vi khuẩn có thể tồn tại trong môi trường nuôi mà không đồng nghĩa chúng đang gây bệnh. Kết quả phát hiện vi khuẩn cần được diễn giải cùng tổn thương, độc lực, mật độ, tình trạng đàn và dữ liệu môi trường.

AHPND là bệnh có định nghĩa tác nhân cụ thể, không phải mọi trường hợp gan tụy bất thường hoặc tôm chết sớm đều là AHPND.

Vi bào tử trùng và ký sinh trùng

Enterocytozoon hepatopenaei — EHP — là vi bào tử trùng ký sinh trong tế bào biểu mô ống gan tụy. EHP thường được quan tâm khi đàn tôm tăng trưởng kém hoặc không đồng đều, nhưng chậm lớn không phải dấu hiệu riêng của EHP.

NACA khuyến nghị sử dụng phương pháp phát hiện phù hợp như PCR, nested PCR, LAMP hoặc real-time PCR tùy mục tiêu và protocol. Chất lượng mẫu và độ đặc hiệu của phương pháp ảnh hưởng đến kết quả.

Môi trường và quản lý ao

Thiếu oxy, biến động pH, nhiệt độ, độ mặn, tảo, tải hữu cơ hoặc sự hiện diện của dạng khí độc có thể trực tiếp gây bất thường hoặc làm tôm dễ bị tác nhân khác ảnh hưởng.

Không nên dùng một “ngưỡng chuẩn” cho mọi ao. Việc diễn giải phải dựa trên loài, giai đoạn, mô hình, thời điểm đo, thiết bị, đơn vị và các thông số liên quan.

Thức ăn, dinh dưỡng và stress

Chất lượng thức ăn, bảo quản, khẩu phần, thức ăn dư, thay đổi chế độ cho ăn, mật độ cao và thao tác chài bắt đều có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tôm. Đây là lý do quy trình chẩn đoán phải kiểm tra cả quản lý ao thay vì chỉ tìm mầm bệnh.

Các bệnh tôm và hội chứng cần biết trên tôm nuôi

Bệnh/hội chứng	Tác nhân hoặc phạm vi	Dấu hiệu chỉ mang tính gợi ý	Hướng xác nhận
Bệnh đốm trắng	Nhiễm WSSV	Giảm ăn, bơi bất thường, đổi màu, có thể có đốm trắng	Đánh giá dịch tễ, tổn thương và xét nghiệm theo protocol
AHPND	Chủng vi khuẩn mang các yếu tố độc lực đặc trưng	Giảm ăn, ruột trống, gan tụy bất thường, chết sớm	Xét nghiệm phát hiện mục tiêu độc lực và đánh giá bệnh lý
EHP	Enterocytozoon hepatopenaei	Chậm lớn, đàn không đồng đều; dấu hiệu có thể không đặc hiệu	PCR hoặc phương pháp được protocol chuyên môn chấp nhận
Hội chứng phân trắng	Hội chứng đa nguyên nhân	Dải phân trắng, ruột và phân bất thường, giảm ăn	Kiểm tra thức ăn, môi trường, đường ruột và các tác nhân liên quan
IHHN/IHHNV	Nhiễm IHHNV	Có thể liên quan đến tăng trưởng hoặc hình thái bất thường tùy loài	Xét nghiệm và diễn giải theo phương pháp chuẩn
Hoại tử cơ	Có thể liên quan tác nhân truyền nhiễm hoặc stress môi trường	Cơ đục, cong thân, hoạt động yếu	Chẩn đoán phân biệt, mô bệnh học và xét nghiệm khi phù hợp

Từng bệnh cần một bài riêng để trình bày đầy đủ. Xem các owner chuyên sâu về bệnh đốm trắng ở tôm, hoại tử gan tụy cấp AHPND, vi bào tử trùng EHP và bệnh phân trắng ở tôm.

Cách chẩn đoán phân biệt bệnh tôm

Chẩn đoán phân biệt là quá trình lập danh sách các nguyên nhân có thể tạo ra cùng một biểu hiện, sau đó dùng dữ liệu và xét nghiệm để loại trừ hoặc củng cố từng giả thuyết.

Quy trình định hướng gồm:

1. Xác định dấu hiệu và mức độ ảnh hưởng.
2. Kiểm tra thời điểm, tuổi tôm, loài và mô hình nuôi.
3. Đo môi trường bằng phương pháp phù hợp.
4. Kiểm tra thức ăn, đáy ao, tảo và thay đổi quản lý gần đây.
5. Quan sát tôm sống, tôm yếu và tôm mới chết.
6. Lập danh sách nguyên nhân có thể.
7. Lấy mẫu và chọn phương pháp xét nghiệm theo bệnh nghi ngờ.
8. Đối chiếu kết quả với tình trạng thực tế tại ao.

Phát hiện một tác nhân không tự động chứng minh tác nhân đó giải thích toàn bộ hiện tượng. Ngược lại, kết quả âm tính cũng cần xem xét thời điểm lấy mẫu, vị trí lấy, cách bảo quản và độ phù hợp của phương pháp.

Khi nào cần lấy mẫu và xét nghiệm?

Nên xem xét lấy mẫu khi tôm chết tăng, dấu hiệu kéo dài, nhiều ao có biểu hiện tương tự, cần xác nhận tác nhân truyền nhiễm hoặc kết quả sẽ ảnh hưởng lớn đến quyết định quản lý.

Checklist trước khi gửi mẫu

• Liên hệ trước với phòng xét nghiệm để xác nhận loại mẫu.
• Cung cấp loài, nguồn giống và ngày nuôi.
• Ghi dấu hiệu, thời điểm xuất hiện và diễn biến chết.
• Gửi kèm dữ liệu môi trường có thời điểm, đơn vị và phương pháp đo.
• Lấy mẫu từ nhóm tôm phù hợp theo hướng dẫn.
• Dùng vật chứa và chất bảo quản do phòng xét nghiệm yêu cầu.
• Ghi mã ao, ngày giờ lấy và người lấy mẫu.
• Tránh làm nhiễm chéo giữa các ao.
• Bảo quản và vận chuyển đúng protocol.
• Không tự thay loại mẫu hoặc dung dịch cố định.

Loại mô, chất cố định và phương pháp xét nghiệm khác nhau tùy bệnh. Không áp dụng hướng dẫn lấy mẫu của WSSV cho mọi tác nhân.

Nguyên tắc phòng bệnh tôm

Phòng bệnh hiệu quả cần kết hợp nhiều lớp kiểm soát:

Kiểm soát con giống

Chọn giống có nguồn gốc rõ ràng, hồ sơ phù hợp và kết quả kiểm tra theo yêu cầu của mô hình. “SPF” hoặc kết quả âm tính với một nhóm tác nhân không có nghĩa tôm miễn nhiễm với mọi bệnh trong suốt vụ nuôi.

Thực hiện an toàn sinh học

Kiểm soát nước cấp, dụng cụ, phương tiện, người ra vào, động vật trung gian và sự di chuyển giữa các ao. Ao có dấu hiệu bất thường cần được quản lý riêng để giảm nguy cơ phát tán.

Theo dõi môi trường và đàn tôm

Đo đúng thời điểm, đúng đơn vị và ghi vào nhật ký. Kết hợp dữ liệu nước với sàng ăn, hoạt động, tăng trưởng, lột xác và tỷ lệ sống. Người nuôi có thể tham khảo quy trình theo dõi tăng trưởng và sức khỏe đàn tôm.

Quản lý thức ăn và tải hữu cơ

Cho ăn theo khả năng sử dụng thực tế, kiểm tra thức ăn dư và bảo quản thức ăn phù hợp. Tích tụ hữu cơ có thể làm môi trường biến động và tạo điều kiện bất lợi cho sức khỏe tôm.

Không tự sử dụng thuốc hoặc hóa chất

Không có một phác đồ chung cho mọi ao. Việc dùng thuốc, kháng sinh, hóa chất hoặc phối trộn chế phẩm khi chưa xác định nguyên nhân có thể không hiệu quả, làm che khuất dấu hiệu hoặc tạo thêm rủi ro.

Câu hỏi thường gặp về bệnh tôm

Hãy bắt đầu bằng việc ghi nhận dấu hiệu, kiểm tra môi trường và lưu lại toàn bộ dữ liệu của ao. Sau đó, chọn bài hướng dẫn phù hợp trong nhóm Bệnh tôm hoặc đối chiếu với môi trường ao nuôi trước khi quyết định biện pháp xử lý.

Lưu ý: Nội dung nhằm cung cấp thông tin và hướng dẫn kiểm tra ban đầu trong nuôi tôm; không thay thế chẩn đoán tại hiện trường, xét nghiệm hoặc hướng dẫn của chuyên gia thú y thủy sản. Không tự ý sử dụng thuốc, kháng sinh hoặc hóa chất khi chưa xác định nguyên nhân và chưa kiểm tra quy định, nhãn sử dụng và điều kiện ao nuôi.

Tài liệu tham khảo

1. WOAH — Infection with White Spot Syndrome Virus, Aquatic Manual 2023
2. WOAH — Acute Hepatopancreatic Necrosis Disease, Aquatic Manual 2023
3. NACA — Hepatopancreatic microsporidiosis caused by Enterocytozoon hepatopenaei
4. Cổng thông tin Đồng Tháp — Hướng dẫn phòng, chống một số bệnh nguy hiểm trên tôm nước lợ